Orhun Yazıtları (Orhun Abideleri)

Tarih: 8 Aralık 2012  |   Bölüm: Kültür, Tarih  |   Yorumlar: 12 yorum  |   Yazar:

orhun yazıtları abideleriTürk dilinin en eski yazılı belgeleri olan Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları genellikle ‘Orhon yazıtları’ adı ile anılır. Bunun nedeni de bu yazıtların Orta Moğolistan’da, Orhon ırmağının eski yatağı yakınında, Koço-Çaydam adlı göl civarında dikilmiş ve 1889 yılında Yadrintsev tarafından orada bulunmuş olmalarıdır. Araları yaklaşık bir kilometre olan bu iki büyük yazıttan Kül Tigin yazıtı 732 yılında, Bilge Kağan yazıtı da 735 yılında yazılmış ve dikilmiştir.

Orhon yazıtları İkinci Doğu Türk Kağanlığı döneminde (682-744) yazılıp dikilen ve bize kadar gelebilen en eski ve çok değerli yazılı belgelerdir. Son yıllarda Moğolistan’ın Arhangay (Kuzey Hangay) bölgesinde 581 tarihinde, yani Birinci Kağanlık döneminde dikilmiş bir yazıt (Bugut yazıtı) bulunmuşsa da bu yazıt ne yazık ki Türkçe değildir. Yazıtın üç yüzü Soğdca bir yüzü de Sanskrit dilindedir. Bugut yazıtının Türkçe olmaması 6. yüzyıl sonlarında Türklerin henüz kendilerine özgü bir yazıları olmadığını gösterir.

İkinci Kağanlık döneminden kalma üçüncü bir yazıt da Tunyukuk yazıtıdır. Tunyukuk yazıtı 1897’de ve Klementz tarafından Orhon yazıtlarından çok daha doğuda, Moğolistan’ın başkenti Ulan-Bator’un 50 kilometre kadar güney-batısmda, Nalayha kenti ile Tola ırmağının sağ kıyısı arasında, Bayn -Tsokto denilen yerde bulunmuştur. İki büyük taşın dört yüzüne yazılmış olan Tunyukuk yazıtı Orhon yazıtlarından daha eski bir tarihte, büyük bir olasılıkla 720 ile 725 yılları arasında yazılıp dikilmiştir.

Moğolistan’da İkinci Kağanlık döneminden kalma birkaç küçük yazıt daha vardır. Bunların en önemlileri de Küli Çor (İhe-Hüşötü) ve Ongin (Işbara Tarkan) yazıtlarıdır. Küli Çor yazıtının 719-723 yılları arasında, Ongin yazıtının da 732-735 yılları arasında dikilmiş olduğu sanılıyor.

  Yukarı çık!