Cümlenin Öğeleri

Tarih: 9 Haziran 2013  |   Bölüm: Dil / Türkçe  |   Yorumlar: 1 yorum  |   Yazar:

cümlenin öğeleriKelimelerin ve kelime gruplarının, edatların, bağlaçların birbirleriyle ilgili hâ­le getirilmesi, bunlara ihtiyaca göre çeşitli çekim eklerinin eklenmesi bir yargı el­de etmek ve anlamlı bir ifade ortaya koymak içindir. Dünya gazetesi, şairin hastahaneye yatırıldığını yazıyordu cümlesinde Dünya gazetesi öznesi ile şairin has-tahaneye yatırıldığı nesnesi içinde bulunan kelimeleri birbirine bağlayan çekim ekleridir, -si iyelik eki, gazeteyi, dünya sözüne bağlarken şair -in kelimesindeki –in eki, yatırıldığ -ı kelimesindeki -ı iyelik ekiyle ilgi kurar, yatırmak, -e yönelme durumu ekini almış olan hastahane biçimine, yazıyordu yüklemi ise -i yükleme durumu ekiyle yatırıldığı kelimesine başlanır. Bu ekler birer çekim ekidir. Böyle bir örgü içinde kurulan cümlede uyumlu ve mantıklı bir diziliş görülür.

Bir ifadenin elde edilmesinde öncelikle çekimli fiile ihtiyaç vardır. Bu, doğ­rudan bir fiil olabileceği gibi, yardımcı fiil veya isim soyundan bir kelime de ola­bilir. Çekimli fiil veya yargı taşıyan isim, cümlede yüklemi temsil eder. Çekimli bir şekil olmadan cümle kurulamaz. Bu sebeple cümlenin en önemli öğesi yüklem­dir. Yüklem isim de olsa, çekimli olmalıdır. Yüklem, devrik kullanımlar dışında genel olarak cümlenin sonunda bulunur. Yüklemin meydana gelmesini sağlayan özne ise, başta yer alır. Bu iki temel öge arasında da tümleçler bulunur.

Cümlenin belli başlı öğelerine aşağıdaki bağlantılara dokunarak ulaşabilirsiniz:

Yüklem
Özne
Dolaylı Tümleç
Zarf Tümleci

Yüklem / Cümlenin Öğeleri

Tarih: 8 Haziran 2013  |   Bölüm: Dil / Türkçe  |   Yorumlar: 4 yorum  |   Yazar:

cümlenin öğeleriÇekime girmiş iş, hareket, durum veya oluş bildiren kelime yüklemdir. Yük­lem cümlede en önemli kelimedir. Yüklem zaman bildirir, kişi kavramı taşır. Yük­lem, fiillerden çeşitli zaman ve tarz ekleriyle kurulmuş olabilir, isimlerden de bir şahsa bir zamana bağlı olarak yüklemler yapılabilir. Ayrıca var, yo/c, gerek, lâzım gibi isim soyundan kelimeler yüklem görevinde kullanılır.

Fiillerden kurulmuş yüklemler beşi esas zaman dördü kip olmak üzere çe­kimlenen kelimelerdir. Sevgi smava hazırlanıyor, Sevgi sınava hazırlanır, Sevgi sı­nava hazırlandı, Sevgi sınava hazırlanacak, Sevgi sınava hazırlanmış. Yüklemin bu beş esas zamandaki çekimleri dışında kalan diğer dört çekimde ise; hazırlan­malı, hazırlana, hazırlansa ve hazırlansın biçiminde işin geleceğe dönük olarak ifadesi söz konusudur.

Fiillerden mastar ekleriyle kurulmuş şekiller yüklem görevinde kullanılır. An­cak bunlar artık fiil değil, isim görevindedirler ve isme gelen, yüklem yapmaya yarayan eklerle çekimlenirler.

Bu çalışmanın amacı şimdiye kadar Türkiye bitkileriyle ilgili yayınlan tara­maktır örneğinde yüklem, -mak mastarıyla kurulmuştur. Bu, bitkiler hakkında ya­zılmış en iyi değerlendirmedir örneğinde yüklem, -me mastarından kurulmuştur. -tır (-dır) eki ise, düşünceyi kuvvetlendirmektedir, -mak, -ma mastar ekleri üzeri­ne ek – fiilin çeşitli çekimleri de gelebilir. En iyisi buradan çekilip gitmekti (gitmek-miş, gitmeydi, gitmeymiş). Birer fiil olan bu yüklemler -mak, -ma mastar ekleriy­le isimleştirilmişlerdir.

İsimlerden kurulmuş yüklemler yardımcı ek-fiille çekimlenir. Biz öğretmeniz, Çocuk azıcık çekingendi (i-di). Annesi üzgünmüş (i-miş) örnekleri ek – fiilin geniş ve şimdiki (ihbar), belirli geçmiş (hikâye) ve belirsiz geçmiş (rivayet) zamanlarıy­la çekimlenmiştir.

Özne / Cümlenin Öğeleri

Tarih: 7 Haziran 2013  |   Bölüm: Dil / Türkçe  |   Yorumlar: Yok.  |   Yazar:

cümlenin öğeleriCümlede anlatılan işi, hareketi yapan veya bildiren, bir olayı bir durumu üzerine alan kişiye, herhangi bir duruma özne denir, özne kılanı veya olanı tem­sil eder. Bu uğraşma onun sinirlerini yıpratmıştı. Vapur Kızkulesi açıklanndan geçti. Doktor güvertede bekliyordu. Rüzgâr solumuzdan esiyor. Bu örnek cümle­lerde bu uğraşma, vapur, doktor ve rüzgâr öznedir.

Özne tek başına bir kelime olabileceği gibi çeşitli tamlamalardan kurulmuş ke­lime grupları da olabilir. Yanımızdan yelkenli bir mavna geçiyordu. Gündüz keçileri otlatan çoban şimdi köye dönüyordu. Dalgalı tepelerden, küçük derelerden geçen yol, bazen parça parça görünüyor, bazen yeşillikler arasında kayboluyordu.

Örnek cümlelerin ilkindeki yelkenli bir mavna öznesi sıfat tamlamasıdır.

Örnek cümledeki yelkenli bir mavna, keçileri otlatan çoban, dalgalı tepeler­den, küçük derelerden geçen yol özneleri isimlerin başlarına çeşitli sıfatların geti­rilmesiyle kurulmuş gruplardır.

Özne yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi yalnızca birer çekimli fiil olan yüklemlerle ilgili olmaz, cümledeki fiilimsilerle de ilgili olabilir. Kadınlar sessiz se­dasız çoraplarını örerek yük hayvanlarının yanında konuşmadan yürüyorlardı. Bu örnekte özne olan kadınlar cümlenin yüklemi olan yürüyorlardı biçimiyle il­gili olduğu gibi zarf görevinde bir fiilimsi olan örerek kelimesiyle de ilgilidir.

Bir cümlede birden çok özne olabilir. Cümledeki yüklemlere bakıp yüklemin bildirdiği işi yapanlar belirlenerek özne bulunur. Vapur yanaşıyor, yolcular ayağa kalkıyor, süvari ise, sürekli iskeleyi gözlüyordu. Bu cümlede vapur, yolcular ve süvari kelimeleri birer öznedir; bağlı olduklan fiiller ise, yanaşıyor, kalkıyor ve gözlüyordu yüklemleridir.

Nesne / Cümlenin Öğeleri

Tarih: 6 Haziran 2013  |   Bölüm: Dil / Türkçe  |   Yorumlar: 2 yorum  |   Yazar:

cümlenin öğeleriNesneler geçişli fiillerin anlamını tamamlayan ve onlarla sıkı ilişkiler içinde bulunan, yalın veya yükleme durumu eki alan, isim soyundan kelimelerdir. Bir kere odamın kapısını açmadı. Hakem sporcuları saha dışına çıkardı cümlelerinde odamın kapısını ve sporcuları nesneleri belirtili nesnedir.

Nesneler belirtili veya belirtisiz diye iki grupta toplanır. Belirtisiz nesne -t (i, u, ü) yükleme durumu eki almaz. Birkaç kilo meyve aldı. Örneğinde birkaç kilo meyve cümlenin belirtisiz nesnesidir. Belirtili nesne ise, -ı (-i, -u, -ü) yükleme du­rumu ekini alır. Sınıfın çalışkanlarını gösteriyordu örneğinde sınıfın çalışkanlarını belirtili nesnesinde yer alan yükleme durumu eki, gösteriyordu fitli ile doğrudan ilgilidir. – Bu örnekte nesne iyelik eki aldığı için araya zamir n’si girmiştir. Öğren­ci kapıyı çaldı örneğinde ise kapı kelimesi ünlüyle bittiği için yükleme durumu ekinden önce araya y girmiştir.

Nesneler birer isim olduklarından bunları niteleyen çeşitli sıfatlar olabilir. Ye­ni doğan yavruyu sevecekti örneğinde yavru belirtili nesnesi yeni doğan sıfatıyla daha belirtili hâle getirilmiştir. Bu sıfatların sayısı birden çok olabilir, ipek perde­li, kristal avizeli odasını kapalı tutuyordu. Nesne bir tamlama biçiminde de olabi­lir. Komşular köşkün sahibesini merak ediyorlardı.

Nesne yalnızca yüklemle değil, cümledeki fiilimsilerle de ilgili olur. Ancak bu fiilimsilerde geçişlilik özelliği vardır. Gözlerini kalabalığın ortasına diken çocuk, kucağına atılacağı insanı arıyordu örneğinde gözlerini nesnesi arıyordu yüklemiy-le değil, sıfat görevinde kullanılan diken fiilimsi biçimiyle ilgilidir. O, heyecanını anlatacak kelime bulamıyordu. Bu cümlede de heyecanını nesnesi bir fiilimsi olan anlatacak sözüne bağlanmıştır.

  Yukarı çık!