Zarf Tümleci / Cümlenin Öğeleri

cümlenin öğeleriCümlede yüklemin anlamını zaman, durum, tarz, nicelik (azlık, çokluk), se­bep, ölçü ve soru anlamları katarak tamamlayan tümleçlere zarf tümleci deriz. Son yıllarda cümle bilgisi ile ilgilenenler, bunları birer tümleç değil de doğrudan “zarf” diye adlandırıyorlar.

Vazonun çatlak olduğunu ancak eve geldiğinde anlamıştı. Bu cümlede gel­diğinde her ne kadar bulunma durumu ekiyle kurulmuş bir fiilimsi olarak görülü­yorsa da, anlamıştı yüklemini zaman bakımından sınırlayan, anlamını değiştiren bir zarf tümlecidir, geldiğinde yerine geldiği zaman zari tümlecini koyduğumuzda anlamda bir değişiklik olmaz.

Tren geldikçe rahatsız edilmiş bin suratla ortaya çı­kan istasyon memuru, işi biter bitmez, derhal odasına çekilirdi örneğinde biter bitmez ve derhal zarfları çekilirdi yüklemini tarz açısından sınırlamaktadır. Bu cümlede geldikçe kelimesi de zarftır. Ancak sınırlandırdığı rahatsız edilmiş fiili bu cümlede surat kelimesinin sıfatı olmuştur. Dilimizde, bu şekilde zarf fiil ekleriyle (-dıkça I -dikçe, -ınca / -ince, -arak / -erek) kurulmuş tümleçler çok yaygındır.

Oldukça zengin. Hiç evlenmemiş. Çok iyi yüzüyor, iyice pişir. Dostça davranalım örneklerinde görülen, sıfatın ve fiilin anlamını değiştiren oldukça, hiç, çok iyi, iyice, dostça kelimelerinden tutun da aşağıda örneklerini verdiğimiz zarf grup­larına kadar çeşitli yapıdaki şekiller, eğer yüklemin veya cümledeki bir fiilimsinin anlamını tarz, zaman, sebep, nicelik (azlık, çokluk), ölçü bakımlarından sınırlıyor­larsa, zarf tümleçleri sayılırlar.

Bu sebeple birçok dolaylı tümleç ile edatlı tümleçler zarf tümleçleri olarak değerlendirilir. Bu konunun örneklerini dolaylı tümleç bahsinde verdik. Cümlede yalın durumda bulunan veya yönelme, kalma, ayrılma, tamlayan durum eklerini alan bir isimle edatların oluşturdukları gruplara edatlı tümleçler denir. Yapı olarak böyle bir özellik gösteren edatlı tümleçler cümleye zaman, öl­çü gibi çeşitli nitelikler katar.

Edat tümleçleri yapıca kendilerine has bir özellik gösterirlerse de, görev ba­kımından bir zarf tümleci karakteri taşırlar. Bu görevi birkaç güne kadar tamam­layacağım, (-e kadar) Kızılay’a doğru uzanır (-a doğru) Buna rağmen inandırıcı olamadı, (-a rağmen) Yaramazlığından dolayı cezalandırıldı, (-dan dolayı) -e karşı -den beri şekilleriyle de, siz birer cümle yapınız. Bu şekillerin zarf tümleci olduklarına dikkat ediniz.

● Edatın birlikte kullanıldığı isim fiilden yapılmış bir isim veya bir fiilimsi de olabilir. “Hüseyin‘in bir daha gelemeyeceğini bildiği” için eve döndü. “Karardan iki gün” önce mektup geldi. “Bir kere kurtulduktan” sonra tekrar bu işi yapmaya kalkışan var mı? “Ne olup bittiğini anlaması” üzerine fikrini değiştirdi. “Bin aya iyileşir” gibi oldu. “Bir iki gün” önce yatağımın yerini değiştirdim. “Şimdiye” ka­dar pencerenin yanında yatıyordum.

● Edatlı zarf tümleçleri yüklemin anlamını zaman bakımından sınırlar. Bu sö­zü o güne kadar hiç duymamıştım. Cumartesi öğleden sonra stadyuma gittim.

● Edatlı zarf tümleçleri zarf görevinde “durum” bildirir. Bu da herkes gibi yü­rüyordu. Sanki uğursuzluğun nereden geldiğini anlamış gibi durdu.

● Edatlı zarf tümleci yüklemin anlamını “sebep” bakımından sınırlar ve anla­mını değiştirir. Silâhlar burada toplandığı için çevresindeki topraklar yasak bölge ilân edilmişti. Hep dalkavukluk yaptığından dolayı yükselememişti.

Aşağıdaki cümlelerde geçen edatlı tümleçler tırnak içinde gösterilmiştir. Bunların fiili hangi anlamda değiştirdiklerini, sınırladıklarını belirtiniz. Edatın ilgi­li olduğu kelimenin yapısını inceleyiniz.

|~» Cümlenin Öğeleri«~|

Bu konuya henüz yorum yapılmamış. Düşüncelerini paylaşan ilk insan olmaya ne dersin?

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!