Yüklem / Cümlenin Öğeleri

cümlenin öğeleriÇekime girmiş iş, hareket, durum veya oluş bildiren kelime yüklemdir. Yük­lem cümlede en önemli kelimedir. Yüklem zaman bildirir, kişi kavramı taşır. Yük­lem, fiillerden çeşitli zaman ve tarz ekleriyle kurulmuş olabilir, isimlerden de bir şahsa bir zamana bağlı olarak yüklemler yapılabilir. Ayrıca var, yo/c, gerek, lâzım gibi isim soyundan kelimeler yüklem görevinde kullanılır.

Fiillerden kurulmuş yüklemler beşi esas zaman dördü kip olmak üzere çe­kimlenen kelimelerdir. Sevgi smava hazırlanıyor, Sevgi sınava hazırlanır, Sevgi sı­nava hazırlandı, Sevgi sınava hazırlanacak, Sevgi sınava hazırlanmış. Yüklemin bu beş esas zamandaki çekimleri dışında kalan diğer dört çekimde ise; hazırlan­malı, hazırlana, hazırlansa ve hazırlansın biçiminde işin geleceğe dönük olarak ifadesi söz konusudur.

Fiillerden mastar ekleriyle kurulmuş şekiller yüklem görevinde kullanılır. An­cak bunlar artık fiil değil, isim görevindedirler ve isme gelen, yüklem yapmaya yarayan eklerle çekimlenirler.

Bu çalışmanın amacı şimdiye kadar Türkiye bitkileriyle ilgili yayınlan tara­maktır örneğinde yüklem, -mak mastarıyla kurulmuştur. Bu, bitkiler hakkında ya­zılmış en iyi değerlendirmedir örneğinde yüklem, -me mastarından kurulmuştur. -tır (-dır) eki ise, düşünceyi kuvvetlendirmektedir, -mak, -ma mastar ekleri üzeri­ne ek – fiilin çeşitli çekimleri de gelebilir. En iyisi buradan çekilip gitmekti (gitmek-miş, gitmeydi, gitmeymiş). Birer fiil olan bu yüklemler -mak, -ma mastar ekleriy­le isimleştirilmişlerdir.

İsimlerden kurulmuş yüklemler yardımcı ek-fiille çekimlenir. Biz öğretmeniz, Çocuk azıcık çekingendi (i-di). Annesi üzgünmüş (i-miş) örnekleri ek – fiilin geniş ve şimdiki (ihbar), belirli geçmiş (hikâye) ve belirsiz geçmiş (rivayet) zamanlarıy­la çekimlenmiştir.

Bunların olumsuzu, değil kelimesinden yararlanılarak yapılır. Biz öğretmen değiliz. Annesi üzgün değilmiş.

● Ek – fiilin gelecek zaman ile gereklilik, dilek, istek ve emir kipleri ise etmek ve olmak yardımcı fiillerinden yararlanılarak yapılır, temin etmek veya meşgul ol­mak şekillerinde her ne kadar et- ve ol- yardımcı fiilleri çekime girer, zaman ve kişi ekleri alırsa da, yüklemi yalnızca olmak veya etmek diye gösteremeyiz. Yük­lemdeki esas anlam temin ve meşgul kelimeleri üzerinde olduğu için yüklemi te­min et- ve meşgul ol- şeklinde değerlendirmeliyiz, temin edeceğim, meşgul olma­lı, meşgul olsa, meşgul olayım, meşgul olsun.

● Belli bir anlamı olmayan eski bir turur’dan gelişmiş – dır – tır bildirme eki O, yorgundur. Bu, izci selâmıdır. Bunlar, az önce gelenlerdir biçimde kullanılır, yüklemin anlamını kesinleştirir.

Yüklemi zamir, sıfat, hatta edat olan kelimeler cümlede isim gibi işlem görür. Benim aradığım çocuk şudur (şuydu, şuymuş). İlhan, ondan daha şişmandı (şiş-manmış). Ekmekler taş gibiydi (gibidir, gibiymiş) örneklerinde görüldüğü gibi şu zamiri, şişman sıfatı ve gibi edatı yüklem olmuşlardır. Aslında edatlarla kurulan yüklemlerde saklı tutulan bir isim vardır. Adamlar dev gibiydi (Adamlar dev gibi adamlardı.)

● Bu açıklamalardan çıkarılacak sonuç yüklemin isim veya fiilden oluştuğu­dur. İsim olan bir yüklem bir ad, bir sıfat, bir zamir veya bir edattır. Fiillerden bir­takım eklerle isimleştirilmiş şekiller de bu gruba girer: Annem biraz üzgündü. Fi­il olan yüklem ise, çekimli bir fiildir. Bu özellikten hareket ederek cümleyi isim ve fiil cümlesi diye ikiye ayırırız.

Bunlar, bağıra bağıra okunduğu zaman tadı çıkan şiirler, (isim cümlesi) Turan­cı elbette hepimiz gibi bir insandı, (isim cümlesi) Bunlan söylemenin de bir sırası vardı, (isim cümlesi) Yüklemi çekimli fiil olmayan bu isim cümleleri çok çeşitlidir.

● Bazı durum eki almış biçimler de yüklem olabilir. O, insanı titreten bir ölüm korkusu iç-i-n-de-y-di. (isim cümlesi)

Yüklemlerin öteki özelliklerini birkaç madde içinde toplamaya çalışalım.

Yüklemler yalın, türemiş ve birleşik olmak üzere üç grupta toplanır, bakar yalın, sürükledi türemiş, bakakaldı ise, birleşik yapıda bir yüklemdir.

Vergi muafiyetinin kaldırılması piyasada karışıklığa yol açtı örneğinde yol aç­mak “sebep olmak” anlamında bir deyimdir. Yüklemi değerlendirirken yol açtı biçimini bir bütün olarak ele almak gerekir.

Ortaya çıkan bu olaylar, yıllarca yapılan ihmalin sonucudur, (ihmal-in sonuç-u) örneğinde görüldüğü gibi yüklem bir tamlama biçiminde de bulunabilir.

● Kuralı, bir cümlede yüklemin sonda yer alması onu tanımamızı kolaylaştı-nr. Devrik cümlede veya şiirde ise anlamdan ve bildirdiği yargıdan yüklemi be­lirleriz.

Cahit Sıtkı Tarancı’nın Yıldızlar adlı şiirindeki yüklemleri inceleyelim.

Bazı uykum kaçtığı geceler,
D
üşünmemek için kötü şeyler,
Ko
şar yıldızları seyrederim,
Sabah
ı kollayan penceremden.
Y
ıldız yoksa şaşmam düşüncemden,
Y
ıldızlan kendim halk ederim.

● Önce şiiri düz yazı biçimine dönüştürelim. Uykumun kaçtığı bazı geceler kö­tü şeyler düşünmemek için koşar, sabahı kollayan penceremden yıldızları seyre­derim. Bu cümlede koşar ve seyrederim birbiriyle ilgili iki yüklemdir ve fiilden ya­pılmıştır.

Yıldız yoksa düşüncemden şaşmam, yıldızları kendim halk ederim. Bu cüm­lede ise, şaşmam ve halk ederim (yaratırım) biçimleri yüklemdir. Bunlar da fiil­den yapılmıştır.

Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini inceleyiniz, türlerini isimden yapılmış yük­lemler, yardımcı fiilde yapılmış yüklemler, esas fiillerden yapılmış yüklemler diye tasnif edilir.

Koca Ali uzun boylu, geniş omuzu bir pehlivandı, o çeliğe çifte su vermesini biliyordu. Yanma çırak almaz, kimseyle konuşmazdı. Hısımı akrabası yoktu. Yalnız muharebe zamanlan ocağını söndürür, dükkânının kapısını kilitler, kaybolurdu.

Acaba o nereliydi? Pek az kazançla kanaat etti. Ali usta sen misin? Evet be­nim. Bu vakit buralarda ne arıyorsun?

|~» Cümlenin Öğeleri«~|

  1. Arda
    1 Nis, 2016 - 18.30 | #1

    Güzel ama biraz daha açıklayıcı ve eglenceli olabilirdi.Ama yinede iyi olmuş elinize saglık. :)

  2. hale
    6 Ara, 2015 - 17.28 | #2

    okumaktır yaşayış sebebim, yaşaış sebebim okumaktır. Cümlelerin yüklemleri nerelerdir? Neden?

    • Arda
      1 Nis, 2016 - 18.34 | #3

      Yaşayış sebebim okumaktır . Zaten cevap o niye soruyorsun Okumaktır yüklemdir bu arada.

  3. sevda
    18 Şub, 2015 - 18.52 | #4

    çok iyi

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!