Sözcükte Anlam

  1. sözcükte anlamGerçek Anlam

Bir sözcüğü duyduğumuzda aklımıza gelen ilk anlamı onun gerçek(temel) anlamıdır. Başka bir ifadeyle bir sözcüğün herkes tarafından bilinen anlamı.

Örnek:

Ders çalışırken yüzüme bakıp gülmeye başladı.

(cümlesinde bütün sözcükler gerçek anlamlıdır.)

 

  1. Mecaz Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir.

Örnek:

Yeni gelen öğrenci sınıfa çabuk ısındı.

(ısındı sözcüğü mecaz anlamlıdır. “Alıştı” anlamında kullanılmıştır.)

 

Seninle açık konuşayım.

(açık sözcüğü “anlaşılır” anlamında kullanılarak mecaz anlam kazanmıştır.)

 

Ayağını yorganına göre uzat.

(ayak ve yorgan sözcükleri mecaz anlamlıdır.)

 

  1. Yan Anlam

Sözcüklerin temel anlamlarından hareketle zamanla benzer durumları ifade etmek için kazandıkları anlama denir.

Örneğin “ayak” sözcüğü insanların dengede durmasını, yürümesini sağlayan bir organdır. “Ayak” masanın ayağı, sandalyenin ayağı gibi kullanımlarda da aynı görevi gördüğü için yan anlamdır.

Örnek:

Dağ başını duman almış.

İstanbul boğazı.

Çekmecenin gözü.

Dağın sırtı.

Kapının kolu.

Ayakkabının burnu.

 

  1. Terim Anlam

Bir bilim, sanat, spor veya diğer meslek dallarıyla ilgili sadece o alana özgü kullanılan sözcüklere terim denir.

Her bilim, sanat ve meslek dalına ait terim örnekleri verelim:

Dil bilgisi: vurgu, uyum, ünlü, zamir, edat, sıfat, cümle…..

Matematik: üçgen, açı, dörtgen, daire…..

Coğrafya: enlem, boylam, boğaz, delta, ada…

Müzik: diyez, bas, solo, koro….

Tiyatro: perde, sahne, dekor…..

 

  1. Somut-Soyut Anlam

Beş duyu organımızla algılayabildiğimiz büyün sözcükler somut anlamlıdır. Görme, koklama, tatma, işitme, dokunma

Örnek:

Hava (dokunma)

Ses (işitme)

Koku (koklama)

Güneş, ağaç, çocuk, oda, kitap….somut anlamlıdır.

 

Beş duyu organımızla algılayamadığımız ama varlığından haberdar olduğumuz sözcükler soyut anlamlıdır.

Örnek:

Aşk, sevgi, korku, nefret, başarı, akıl, hedef, sevmek, rüya, acı, düşünmek, üzülmek….

 

  1. Eş Anlamlı Sözcükler

Yazılışları farklı anlamları aynı olan sözcüklerdir. Bunlara anlamdaş da denir.

Örnek:

Siyah kara sözcük kelime

Beyaz ak sağlık sıhhat

Nehir ırmak araç vasıta

Misafir konuk akıllı uslu

Kafiye uyak okul mektep

Öğrenci talebe

  1. Zıt Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirinin tam karşıtı olan sözcüklerdir.

Örnek:

Kolay x zor sıcak x soğuk

İyi x kötü kalın x ince

Geniş x dar gülmek x ağlamak

Az x çok düşmek x kalkmak

Uzun x kısa

 

Not: Bir sözcüğün olumsuzu onun zıt anlamlısı değildir.

 

Örnek:

Gitmek zıt anlamlısı gitmemek değildir. Bu onun olumsuz biçimidir. Zıt anlamı gelmektir.

 

  1. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları aynı ama anlamları farklı olan sözcüklerdir.

Örnek: “yüz” sözcüğü

Sayı olan yüz (100) var

İnsan organı olan yüz var

Yüzmek eylemi var.

 

Örnek: “gül” sözcüğü

Çiçek adı olan gül var.

Gülmek eylemi var.

“kır, at, boy, el, çay, dal…”sözcükleri de sesteştir.

 

  1. Deyimler

Mecaz anlam taşıyan söz gruplarına deyim denir. Birden fazla sözcükten oluşur. Kalıplaşmış sözlerdir, değiştirilemez.

Örnek:

Sana laf anlatacağım diye göbeğim çatladı.

Ben onun ayağına gitmem dedi ve bildiğini okudu.

Gelsin bakalım el mi yaman bey mi yaman.

İçerisi çok karanlık göz gözü görmüyor.

 

  1. İkilemeler

Anlatıma güç katmak için bir sözcüğün tekrarlanması ya da yakın veya zıt anlamlı sözcüklerin beraber kullanılmasıyla oluşan sözcük grubudur.

 

Örnek:

Yavaş yavaş her şey ortaya çıkıyor.

Bu konuda az çok bilgimiz var.

İşler tıkır tıkır ilerliyor.

Çocuk mocuk dinlemeden atarım dışarı.

 

Not: İkilemelerin arasına herhangi bir noktalama işareti girmez.

 

  1. Yansıma Sözcükler

Doğadaki seslerin taklit edilmesi yoluyla oluşan sözcüklerdir.

 

Hayvan sesleri: melemek, miyavlamak, cik cik, ciyaklamak, gıdaklamak….

Cansız varlıkların çıkardığı sesler: uğultu, çat, pat, tik tak, tık…..

İnsan kaynaklı sesler: fısıltı, homurdanma, gürültü….

 

Dereler şırıl şırıl akıyor.

Dereler gürül gürül gürlüyor.

 

  1. Genel Anlam / Özel Anlam

Kapsamlı olan sözcük genel anlamlıdır. Kapsamı dar olan sözcükler ise özel anlamlıdır.

Örnek: genelden özele sıralanış

İnsan- kadın – fatma

 

Örnek: özelden genele sıralanış

Çam- ağaç – bitki- canlı- varlık

Bu konuya henüz yorum yapılmamış. Düşüncelerini paylaşan ilk insan olmaya ne dersin?

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!