Sanayiyi Etkileyen Faktörler

sanayiyi etkileyen faktörlerSanayinin kuruluş ve gelişmesinde birçok faktör etkili olmaktadır. Bunların başında ham madde, enerji, ulaşım, pazarlama, sermaye ile ülkelerde yürütülen ekonomik-siyasi politikalar, halkın kültürel-geleneksel tavırları gelmektedir. depremler

Ham Madde

Sanayinin kuruluşunda ham madde kaynağı önde gelen etkenlerden biridir. Daha önce de açıklandığı gibi, Avrupa’da sanayinin kurulmasına, yüksek kaliteli kömür ile demir yataklarının birarada ve yakın mesafelerde bulunması öncülük etmiştir. ABD’de ağır sanayiinin Göller Bölgesi’nde kurulup gelişmesinde Göller çevresinde demirin ve Appalaş dağlarında kömürün varlığı, önemli faktör olmuştur. Buna karşılık yeterli ham maddenin bulunmadığı Danimarka, önde gelen sanayi ülkeleri arasına girmemiştir. Ülkemizde tahıl, pamuk, zeytin, yağlı tohumlu bitkilerin üretildiği Ege, Akdeniz, ve İç Anadolu bölgelerinde tarıma dayalı unlu mamuller, yağ, dokuma gibi sanayi kolları gelişmiştir. Örneğin bol miktarda ayçiçeğinin yetiştirildiği Trakya’da ayçiçeği yağı üretim tesisleri bulunur. Karadeniz bölgesinin tarım ürünlerini işleyen Rize’de çay, Ordu’da fındık işleme tesisleri vardır. epirojenik

Ham madde, sanayi tesislerinin kuruluş yerini hemen doğrudan etkiyen önemli bir faktördür. Bunu maddeler hâlinde şöyle özetleyebiliriz. yer kabuğu

1. Ham maddenin kaynağı: İşlenmeye uygun ham maddenin bulunduğu yerler, âdeta sanayiyi bünyesine alır, imalât esnasında ham madde ağırlık ve hacminden büyük çapta kayıplara uğruyorsa, sanayi tesisi ham maddenin bulunduğu kaynakta kurulur. Örneğin demir-çelik sanayii, genel olarak demir ya da kömürün bulunduğu sahada yer alr. Ağaç veya orman ürünleri sanayii orman civarında, taşa-toprağa dayalı sanayi kireçtaşı, kil ve diğer ham madelerin olduğu sahada, gıda sanayiinin büyük bir bölümü hayvancılık ve tarım alanlarında kurulur.

2. Ham maddenin bozulma durumu: Bazı ham maddelerin bozulma süresinin kısalığı ya da taşınmasının güç oluşu, imalât işlerini kendine çekmektedir. Buna örnek olarak konservecilik ile sütlü maddeler üretimi verilebilir.

3. Ham maddenin ton başına ağırlık değeri: Yükte hafif, pahada ağır olan ham maddeler, yerine göre bulunduğu sahanın dışında işlenmektedir. Yünlü dokuma tesisleri, buna örnek olarak verilebilir.

4. Ham madde ve pazar durumu: Ham madde ve onun yerine geçecek olan maddeler, sanayi kuruluşunun yer seçiminde önemli rol oynamaktadır. Örneğin İzmir civarındaki (Aliağa vb.) demir-çeliğe ait sanayi kolları, hurda demirleri ve hurdaya çıkarılan gemilerin demir akşamını da işlemektedir. Ayrıca İzmir ve yakın çevresinde makine, motor sanayii gibi diğer sanayi kollarının gelişmesi, demir-çelik mamullerinin üretimi ile doğrudan ilgilidir. Turgutlu-Salihli arasında Bozdağların eteklerindeki silisli kumlu depoların varlığına bağlı olarak yüzlerce kiremit ve tuğla fabrikası kurulmuştur. Burada üretilen tuğla ve kiremit, çevredeki inşaat sektörüne sürekli malzeme verdiği için kolay pazarlanmaktadır.

5. Ham ve işlenmiş maddenin taşıma giderleri: Ulaşım faktöründe de belirtileceği gibi, ham maddenin taşıma giderleri, sanayi tesislerinin kuruluşunda dikkate alınır. Örneğin; demir yatağına uzakta olmasına rağmen, İskenderun demir-çelik (İSDEMİR) tesislerinde üretilen demir-çelik ürünlerinin taşınması ve pazar-lanması, deniz ve kara ulaşımının kolay olması yanında tüketim merkezlerine yakınlığı nedeniyle ekonomiktir. Nitekim Çukurova çevresindeki makine ve motor ile konserve yapımı için gerekli olan demir, çelik ve saç ürünleri, inşaat demiri vs. az bir taşıma gideri ile İskenderun demir-çelik fabrikasından kolaylıkla sağlar.

Enerji

Fabrikaların çalışması, ham ve mamul maddelerin taşınması doğrudan enerjiye bağlıdır. Bu enerji; kömür, doğal gaz, petrolle çalışan termik ve barajlardaki hidroelekrik santrallerinden elektrik enerjisi olarak üretilir. Bol ve ucuz enerji, sanayinin kurulmasına öncülük eder. Örneğin Norveç’de çeşitli sanayi kollarının kurulması, bol ve ucuz olan elektrik enerjisi ile ilgilidir. Almanya ve Ingiltere’deki zengin kömür yatakları, ağır demir-çelik sanayiinin kurulmasında etkili olmuştur. Ancak son yıllarda elektrik enerjisinin uzun mesafelerden bile kolaylıkla sağlanması, nükleer reaktörlerin kurulması ve petrolün pipe-line iie taşınması enerji kaynağı ile sanayinin doğrudan ilişkisini azaltmıştır.

Sanayi tesislerinin farklı enerjiye ihtiyaçları bulunur. Meselâ demir-çelik sanayiinde madenlerin ergitilmesi için çoğunlukla kömürden elde edilen sıcaklık enerjisine ihtiyaç gösterir. Tekstil, orman ürünleri, elektro-kimya, alüminyum sanayii ise çoğunlukla elektrik enerjisine dayanır. Günümüzde bazı sanayi tesisleri, bağımsız olarak kendi enerji ihtiyaçlarını kurdukları doğal gazla çalışan termik santrallerden sağlamaktadır.

Pazar

Üretilen mamul malların satılması, yani pazarlanması, sanayinin kurulmasında dikkate alınması gereken önemli ölçütler arasındadır. Herhangi bir ülkede sanayinin gelişmesinde mamul maddelerin üretildiği bölgede satılması veya uygun fiyatla ihraç edilmesi gerekmektedir. Bu bakımdan, tüketimin yeterli olmadığı ve ürün fazlasının pazarlanmadığı bölgelerde kurulan sanayi istenilen gelişmeyi gösterememektedir. Sanayi tesislerinin dağılışı ile pazar arasında önemli bir ilişki vardır. Pazarlama koşullarının uygun olduğu bölgelerde sanayinin gelişme gösterdiği açıkça anlaşılır. Örneğin Batı Avrupa ve Kuzeydoğu Amerika’daki sanayi tesisleri, aynı zamanda pazarlama koşullarının uygun olduğu kalabalık nüfuslu sahalarda kurulmuştur. Sanayinin Marmara ve Ege bölgelerinde yoğunlaşmasının en önemli nedenlerinden biri, üretilen mamul malların önemli ölçüde bu bölgelerde pazarlanması ve dış pazarlara daha kolay olarak nakledilmesi gelir.

Sanayi faaliyetlerinin “kuruluş yeri“ seçiminde “pazar” alanlarının etkisi altında kalmalarında rol oynayan başlıca faktörler şunlardır:

1. İşlenmiş maddenin ağır, hacimli ve kırılabilir oluşu: Genellikle alkollü ve alkolsüz içki ve/veya ürünlerine su katan sanayi kolları, pazar koşullarına göre kurulmakta ve gelişme göstermektedir. Aynı şekilde sandık, varil, teneke, teneke kutu ve paketleme tesisleri, ürünlerini hemen pazara verecek sanayi tesislerinin bulunduğu sahada yer almaktadır. Meşrubat sanayii hemen tamamen nüfus yoğunluğunun fazla olduğu büyük şehirlerde, ambalaj sanayii de fabrika ve tarım ürünleri üretim merkezlerinde bulunmaktadır (Çukurova’da olduğu gibi).

2. İşlenmiş maddenin bozulma durumu: Özellikle gıda sanayiinin çoğu kolları (taze mandra ürünleri gibi) genellikle tüketim merkezleri civannda yer alır.

3. Üretici ile tüketici arasındaki yakın ilişki: Üretilen mallar tüketim durumuna göre kendini âdeta pazara göre ayarlanır. Örneğin giyim, gıda ve bazı elektrikli aletler sanayii, kalabalık nüfuslu bölgelerde toplanmaktadır. İstanbul’daki tekstil, konfeksiyon, basım-yayın dahil çoğu sanayi kolları buna örnek olarak gösterilebilir.

4. Pazar büyüklüğü: Üretilen maddeler, tüketim durumları sanayide yer seçiminde önemli rol oynar. Özellikle iç ve dış pazarların olduğu sahalarda sanayi tesisleri yoğunlaşmaktadır. Tekirdağ-lzmit arasında binlerce sanayi tesisinin yer alması, İstanbul’un ulusal ve uluslararası bir pazar durumunda olmasından ileri gelir.

Ulaşım

Bir taraftan ham madde temininin, diğer taraftan mamul maddenin naklinin kolay ve ucuz ulaşımla sağlanması sanayinin gelişmesinde ana faktör olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle sanayi tesislerinin gerek kuruluş gerekse gelişmesinde en önemli etkenlerden birisi; yerine göre deniz, kara ve demir yolu ulaşımının kolaylıkla sağlanabilir olmasıdır. Ayrıca sanayi, ulaşım ağının gelişmesini de teşvik etmektedir. Zira demir ve kara yolu ulaşım ağının gelişmesi, ulaşım araçlarının yapımında ana girdiyi veren demir-çelik sanayinin gelişmesinin önemli rolü olmuştur.

Dünyanın ana sanayi bölgelerinin ulaşımla sanayinin içiçe olduğu yerlerde görülür. Örneğin Kuzeybatı Avrupa’daki sanayi tesisleri bir taraftan deniz, diğer taraftan kara ulaşım ağının kavşak noktaları üzerinde yer alır. Aynı şekilde ABD’nin kuzeydoğusundaki sanayi bölgeleri, hem kara hem de deniz ulaşımı açısından büyük avantajlara sahip durumdadır. Günümüzde de sanayi tesislerinin ana yol güzergâhları üzerinde yer aldığı görülür.

Bu konuya henüz yorum yapılmamış. Düşüncelerini paylaşan ilk insan olmaya ne dersin?

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!