Özne / Cümlenin Öğeleri

cümlenin öğeleriCümlede anlatılan işi, hareketi yapan veya bildiren, bir olayı bir durumu üzerine alan kişiye, herhangi bir duruma özne denir, özne kılanı veya olanı tem­sil eder. Bu uğraşma onun sinirlerini yıpratmıştı. Vapur Kızkulesi açıklanndan geçti. Doktor güvertede bekliyordu. Rüzgâr solumuzdan esiyor. Bu örnek cümle­lerde bu uğraşma, vapur, doktor ve rüzgâr öznedir.

Özne tek başına bir kelime olabileceği gibi çeşitli tamlamalardan kurulmuş ke­lime grupları da olabilir. Yanımızdan yelkenli bir mavna geçiyordu. Gündüz keçileri otlatan çoban şimdi köye dönüyordu. Dalgalı tepelerden, küçük derelerden geçen yol, bazen parça parça görünüyor, bazen yeşillikler arasında kayboluyordu.

Örnek cümlelerin ilkindeki yelkenli bir mavna öznesi sıfat tamlamasıdır.

Örnek cümledeki yelkenli bir mavna, keçileri otlatan çoban, dalgalı tepeler­den, küçük derelerden geçen yol özneleri isimlerin başlarına çeşitli sıfatların geti­rilmesiyle kurulmuş gruplardır.

Özne yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi yalnızca birer çekimli fiil olan yüklemlerle ilgili olmaz, cümledeki fiilimsilerle de ilgili olabilir. Kadınlar sessiz se­dasız çoraplarını örerek yük hayvanlarının yanında konuşmadan yürüyorlardı. Bu örnekte özne olan kadınlar cümlenin yüklemi olan yürüyorlardı biçimiyle il­gili olduğu gibi zarf görevinde bir fiilimsi olan örerek kelimesiyle de ilgilidir.

Bir cümlede birden çok özne olabilir. Cümledeki yüklemlere bakıp yüklemin bildirdiği işi yapanlar belirlenerek özne bulunur. Vapur yanaşıyor, yolcular ayağa kalkıyor, süvari ise, sürekli iskeleyi gözlüyordu. Bu cümlede vapur, yolcular ve süvari kelimeleri birer öznedir; bağlı olduklan fiiller ise, yanaşıyor, kalkıyor ve gözlüyordu yüklemleridir.

● Aşağıdaki cümlenin yüklemleri yol açmış, düşürmüşlerdi biçimleridir. Özne­lerini de siz bulunuz.

Yatırım fonları üzerindeki vergi muafiyetinin kaldırılması fon belgeleri piya­sasında karmaşaya yol açmış, bazı bankalar katılma belgelerinin fiyatlarını ilân et­mezken bazı bankalar da fiyatlannı düşürmüşlerdi”

Özne cümlede bir yandan yükleme öte yandan fiilimsiye bağlanabilir. On­lar, surat asmış, birine dargmlarmış gibi duruyorlardı. Örnekte surat asmış gibi, birine dargmlarmış gibi zarf görevinde fiilimsilerdir.

● Öznenin teklik ve çokluk bakımlarından bağlı olduğu yüklemle uyumlu ol­ması aranır. Köşkün beyi artık temiz ve yeni elbiseler giyiyor. Bu cümlede köş­kün beyi öznesi ile giyiyor yüklemi arasında teklik bakımından uyum vardır.

Tercümanla yaver, ellerindeki haritaya bakarak konuşuyorlardı cümlesinde Tercüman ve yaver öznesi ile konuşuyorlardı yüklemi arasında çokluk bakımın­dan uyum vardır. Ancak Türkçe, yüklemin teklik olmasını tercih eden bir dil ol­duğu için özne çokluk şeklinde de olsa yüklem çoğunlukla teklik olur. Sazlığa benzeyen karartılar ta sahile kadar uzanıyor. Bulutlar dağılıyor. Ayrıca birkaçı, birçoğu, herkes gibi çokluk kavram taşıyan öznelerin de yüklemi teklik şeklinde olur. Herkes koşuyor. Birçoğu geldi. Birkaçı hiç görünmedi.

Öznenin en önemli özelliği çokluk ve iyelik ekleri dışında başka ek almama-sıdır. Bu arada kömür satıcısı firmalar, kış telâşına giren müşterileri kapmak için gazetelere ilân vererek indirimli satış yaptıklarını duyuruyorlar.

Kurallı cümlelerde özne cümlenin başında yer alır.

Özne ile yüklemin ilgisi o kadar sıkıdır ki fiilin çatısı değiştiğinde öznede de değişiklik olur. Doğal olarak değişiklik cümlenin tümleçlerini de etkiler.

● Yüklemin edilgen olduğu durumlarda cümlenin nesnesi özne yerine geçer. Ka­dın masayı sildi örneği etken bir cümledir. Bunu edilgen yapmak için fiile – il veya –in eki eklenir. Kadın öznesi kullanılmaz –1 yükleme durumu eki kalkar ve cümle Ma­sa silindi durumuna girer. Yapılan bu üç değişiklik sonucu ortaya çıkan edilgen cüm­lenin (sözde) öznesi masa kelimesidir. Kahveci çay lan tazeledi, çaylar tazelendi.

Şu cümleleri edilgen durumdan çıkarıp etken duruma getiriniz. Yemek yen­di. Çaylar içildi.

● Yüklemi edilgen çatılı olan bazı cümlelerde -ce eki veya tarafından kelimesi kullanılarak cümlede işi yapana da yer verilir. Bu tür cümle kuruluşları yabancı dillerin etkisiyle dilimize girmiştir. Bu şiirler bir yayın evi tarafından yayımlandı. Bu şiirler bir yayın evince yayımlandı. Gerektiğinde cümleyi Bu şiirleri bir yayın evi yayımladı şekline getirebiliriz. Bu durumda – ce eki veya tarafından kelimesi kalkar yayın evi öznesi yayımladı fiiline doğrudan doğruya bağlanır. Şiirler keli­mesine yükleme durumu eki eklenir. Fiilden edilgenlik bildiren – n eki kalkar. Gö­rüldüğü gibi yüklemde çatı eki değişti mi, cümlede de değişiklik olur.

Tren birden durdu cümlesinin oluş anlatan yüklemine -dur- ettirgen eki ek­lediğimizde cümle Makinist treni durdurdu biçimine girer. Geçişsiz olan durmak fiili geçişli olur.

● Yüklemi oluş anlatan cümlelerde de benzeri değişiklikler sık görülür. Annem uyudu cümlesi nesnesiz kullanılır. Buna bir nesne eklemek istersek, yüklem, “ol­mak” anlatan durumundan çıkıp “etmek” anlatan geçişli bir fiil olur. Annem ço­cuğu uyu-t-tu.

Öznenin öteki özelliklerini birkaç madde içinde toplamaya çalışalım.

● Özne bazen cümlede belli bir kelime olarak bulunmaz. Bu durumda özne yüklemin aldığı kişi ekinden anlaşılır. Yüklemi 3. teklik şahıs olan bir cümlede ise, özneyi gösteren herhangi bir şahıs eki bulunmaz Birkaç gün içinde hastahaneye sevk edildim (ben), iyi tahammül ettin (sen). Nasıl düşünmez, nasıl kendine dert edinmez (o).

● Yüklemi isim olan ve ek – fiille çekimlenen cümlelerde özne ve yüklem öğe­leri bulunur, nesne bulunmaz. Değişik iklim özelliklerine sahip olan Türkiye zen­gin bir memlekettir. Bu cümlede zengin bir memlekettir, yüklem, değişik iklim özelliklerine sahip olan Türkiye ise, öznedir.

|~» Cümlenin Öğeleri«~|

Bu konuya henüz yorum yapılmamış. Düşüncelerini paylaşan ilk insan olmaya ne dersin?

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!