Orhun Yazıtları (Orhun Abideleri)

orhun yazıtları abideleriTürk dilinin en eski yazılı belgeleri olan Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları genellikle ‘Orhon yazıtları’ adı ile anılır. Bunun nedeni de bu yazıtların Orta Moğolistan’da, Orhon ırmağının eski yatağı yakınında, Koço-Çaydam adlı göl civarında dikilmiş ve 1889 yılında Yadrintsev tarafından orada bulunmuş olmalarıdır. Araları yaklaşık bir kilometre olan bu iki büyük yazıttan Kül Tigin yazıtı 732 yılında, Bilge Kağan yazıtı da 735 yılında yazılmış ve dikilmiştir.

Orhon yazıtları İkinci Doğu Türk Kağanlığı döneminde (682-744) yazılıp dikilen ve bize kadar gelebilen en eski ve çok değerli yazılı belgelerdir. Son yıllarda Moğolistan’ın Arhangay (Kuzey Hangay) bölgesinde 581 tarihinde, yani Birinci Kağanlık döneminde dikilmiş bir yazıt (Bugut yazıtı) bulunmuşsa da bu yazıt ne yazık ki Türkçe değildir. Yazıtın üç yüzü Soğdca bir yüzü de Sanskrit dilindedir. Bugut yazıtının Türkçe olmaması 6. yüzyıl sonlarında Türklerin henüz kendilerine özgü bir yazıları olmadığını gösterir. göktürk devleti

İkinci Kağanlık döneminden kalma üçüncü bir yazıt da Tunyukuk yazıtıdır. Tunyukuk yazıtı 1897’de ve Klementz tarafından Orhon yazıtlarından çok daha doğuda, Moğolistan’ın başkenti Ulan-Bator’un 50 kilometre kadar güney-batısmda, Nalayha kenti ile Tola ırmağının sağ kıyısı arasında, Bayn -Tsokto denilen yerde bulunmuştur. İki büyük taşın dört yüzüne yazılmış olan Tunyukuk yazıtı Orhon yazıtlarından daha eski bir tarihte, büyük bir olasılıkla 720 ile 725 yılları arasında yazılıp dikilmiştir.

Moğolistan’da İkinci Kağanlık döneminden kalma birkaç küçük yazıt daha vardır. Bunların en önemlileri de Küli Çor (İhe-Hüşötü) ve Ongin (Işbara Tarkan) yazıtlarıdır. Küli Çor yazıtının 719-723 yılları arasında, Ongin yazıtının da 732-735 yılları arasında dikilmiş olduğu sanılıyor.

1. Kül Tigin (684-731) Anıtı

Kül Tigin anıtı düşük nitelikli kireç taşı ya da mermerden yapılmış dört yüzlü tek parça bir taştır. Taşın yüksekliği 3.75 m’dir. Doğu ve batı yüzleri dipte 1.32 m, üstte ise 1.22 m genişliğindedir. Anıtın kuzey ve güney yüzlerinin eni de 46 ve 44 cm’dir.

Kül Tigin anıtının tüm yüzleri 2.75 m boyunda yazıtlarla kaplıdır. Anıtın batı yüzünde uzun bir Çince yazıt vardır. Taşın öbür yüzleri runik harfli eski Türkçe yazıtlarla doludur. Anıtın doğu yüzünde 40, güney ve kuzey yüzlerinde de 13’er satır vardır. Ayrıca, anıtın kuzey-doğu ve güney-doğu yüzleri ile güney ve batı yüzleri arasındaki kenar kısımlarında da birkaç satırlık küçük yazıtlar bulunmaktadır. Türkçe küçük bir yazıt da anıtın batı yüzüne kazınmıştır. kutluk 2. göktürk devleti

Amtın kaplumbağa heykeli biçimindeki mermer kaidesi üzerinde de 8 satırlık küçük bir yazıt varsa da bunun ancak 7-8 sözcüğü okunabilmektedir.

Kül Tigin anıtı ‘Koyun yılının on yedisinde’, miladi takvimle 27 Şubat 731’de ölen ve Bilge Kağanın kardeşi olan Kül Tigin’in ya da prens Kül’ün anısına dikilmiştir. Prens Kül’ün cenaze töreni ‘Dokuzuncu ayın yirmi yedisinde’, miladi takvimle 1 Kasım 731’de yapılmıştır. Anıtın dikiliş tarihi Türkçe yazıtlarda belirtilmemiştir. Ancak batı yüzündeki Çince yazıtın 1 Ağustos 732 tarihinde tamamlandığı bilindiğine ve Türkçe yazıtlar da yirmi günde bitirildiğine göre Kül Tigin anıtının dikiliş tarihi de 21 Ağustos 732 olmalıdır.

Kül Tigin anıtı prensin ağabeyi Bilge Kağan tarafından diktirilmiştir. Yazıt boyunca konuşan ve olayları anlatan da Bilge Kağan’dır.

2. Bilge Kağan (683-734) Anıtı

Bilge Kağan anıtı Kül Tigin anıtından birkaç santim daha yüksektir. Ne var ki bu anıt Kül Tigin yazıtına göre harap durumdadır ve bazı yerleri okunamamaktadır. kazak kültürü

Anıtın doğu yüzünde 41 satırlık, daha dar olan kuzey ve güney yüzlerinde de 15’er satırlık Türkçe yazıt bulunmaktadır. Bu anıtın batı yüzünde de Çince bir yazıt varsa da büyük ölçüde tahribata uğramış olduğundan pek az bir kısmı okunabilmiştir.

Bilge Kağan anıtının kuzey yüzündeki yazıt, son yedi satırı dışında Kül Tigin anıtının güney yüzündeki yazıt ile bir ve aynıdır. Anıtın doğu yüzündeki 2.-24. satırlar da, ufak-tefek bazı farklarla, Kül Tigin anıtının doğu yüzündeki 1.-30. satırlarla aynıdır.

Bilge Kağanın ölüm tarihi Fransız türkologlaıından Bazin’e göre 25 Kasım 734 gününe rastlamaktadır. Kağanın cenaze töreni ise ‘Domuz yılının beşinci ayının yirmi yedisinde’, miladi takvimle 22 Haziran 735 tarihinde yapılmıştır. Çince metin 19 Ağustos 735 tarihinde yazılmış, Türkçe metinlerin yazımı da 34 gün sürmüş olduğuna göre Bilge Kağan anıtı 24 Eylül 735 tarihinde dikilmiş olmalıdır.

Bilge Kağan anıtı Bilge Kağanın küçük oğlu Tengri Kağan (734-741) tarafından diktirilmiştir. Bu yazıtta konuşan ve olayları anlatan da Bilge Kağandır. Ancak, anıtın güney yüzündeki yazıtın 10.-15. satırları ile batı yüzündeki altı satırı okunabilen küçük yazıt anıtı diktiren Tengri Kağana aittir.

3. Tunyukuk (Tonyukuk) Anıtı

Tunyukuk anıtı bugün de yerinde dikili duran ve biri öbüründen biraz daha büyük olan iki taştan oluşur. Daha büyük olan birinci taşta 35 satır, daha küçük olan ikinci taşta ise 27 satır bulunmaktadır.

Tunyukuk anıtının ne zaman dikildiği yazıtta belirtilmemiştir. Ancak bu anıtın, Bilge Kağan’ın, amcası Bögü ya da Kapgan Kağan’ı öldürterek tahta geçtiği 716 yılından sonra dikilmiş olması gerekir. Tunyuyuk, yazıtın sonunda “Ben yaşlandım, koca oldum. Bilge Kağan Türk Sir halkını, Oğuz halkını besleyerek tahtta oturuyor” dediğine göre bu yazıtın Bilge Kağan’ın hükümdarlığı döneminde, yani 716-734 yılları arasında, büyük bir olasılıkla da 720-725 yılları arasında yazılıp dikildiği sanılmaktadır.

  1. Yusuf
    1 May, 2016 - 11.44 | #1

    Çok iyiymiş olmuş

  2. rümeysa
    15 Şub, 2016 - 19.44 | #2

    Bence süper çok yardımcı teşekkürlerrr harika bir calisma.

  3. oğulcan
    6 Şub, 2015 - 12.42 | #3

    süper olmuş

  4. 4 Mar, 2014 - 18.17 | #4

    süper abi bayıldım

  5. 1 Şub, 2013 - 17.37 | #5

    orhun abideleri üzerine güzel bir çalışma olmuş. tarih kategorisini takip edeceğim

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!