Mineraller ve Kayalar – 2

Tortul Kayalar

Bu kayalar, kimyasal, fiziksel özellikleri ve oluşumlarına göre üç sınıfa ayrılır.

Kırıntılı ya da Taneli Tortul Kayalar

Rüzgâr, buzul, dalga ve çoğunlukla akarsular tarafından taşınan kil, mil, kum ve çakıl gibi taneli malzemenin birikmesi ve bunların kireçli, demirli ve silisli bir çimentoyla kaynaşması şeklinde oluşur. Bu kayalarda hâkim malzeme kil ise kiltaşı, killi ve kireçli (yaklaşık yarıyarıya kil ve kireç içerir) ise mam, çakıl ise konglomera, çakıllar köşeli ise breş, hem köşeli hem de yuvarlak ise konglomera, çoğunlukla yuvarlak çakıllardan ve silisli bir çimentodan oluşmuş ise puding denir, iri malzemeli olanlara genellikle çakıltaşı denir. Çimento malzemesinin çözülmesi ile kum, mil, çakıl gibi unsurlar serbest hâle geçer. Bu kayalar çoğunlukla delta, taşkın ovaları, akarsu yatakları, dağ etekleri ile deniz ve göl ortamlarının kenar ve sığ kesimlerinde oluşur. Kırıntıların boyutunu ise önemli ölçüde ayrışan ve aşınan kaya tayin eder. Örneğin, granit ve gnaysların aşınmasıyla oluşan kırıntılar çoğunlukla kum boyutundadır.

Kimyasal Tortul Kayalar

Kimyasal yoldan çözünmeye uğrayan kayalardan geçen sular bünyelerine çözünmüş hâlde çeşitli klorür, sülfat ve bikorbonatlar taşır. Bu maddeler, özellikle sığ göi ortamında suyun buharlaşması ile çökelir. Bu çökelme sonucunda kimyasal tortul kayalar oluşur. Örneğin, sularda çözünmüş hâlde taşınan bikarbonatlar, suların buharlaştığı ortamlarda traverten ya da kalker tüfü hâlinde birikir. Mağaralarda tavandan sızan kireçli suların buharlaşması ile sarkıt, tabana damladıktan sonra buharlaşması sonucu dikit, yayıldıkları sahalarda buharlaşması ile travertenler oluşur. Aynı şekilde çözünmüş hâlde silis taşıyan suyun buharlaşması ile çakmaktaşı, sileks, japs ve gayzeritler meydana gelir. Sıcak iklim şartlarında kapalı olan havzalarda tuzlu ve alkali maddelerin birikmesi sonucu çoğunlukla kimyasal tortul kayalar oluşur. Böyle havzalarda buharlaşma ile birlikte önce jips, daha sonra anhidrit ve kaya tuzu teşekkül eder.

Deniz ve okyanus havzalarında yüzer hâlde bulunan killerin, suda çözünmüş hâlde bulunan kireçle birlikte çökelmesi sonucu çeşitli karbonatlı yani kireçli çökeller (çamurlar) hasıl olur. Ancak, çökelme esnasında ortamda bulunan magnezyum, silis, demir gibi maddeler de çamurlara karışır. Dağ oluşumu (orojenez) sırasında bu çökellerin sıkışması ve taşlaşması ile bilhassa dağ kuşaklarında görülen binlerce metre kalınlığında kireçtaşı, dolomit ve dolomitik kireçtaşı, silisli kaya grupları bulunur. Ayrıca bu oluşum esnasında bunların içerisinde bulunan organik kalıntılar da taşlaşır.

Bu konuya henüz yorum yapılmamış. Düşüncelerini paylaşan ilk insan olmaya ne dersin?

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!