Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı) / Cümlenin Öğeleri

cümlenin öğeleriYüklem ve özne dışında kalan öğeler tümleç genel başlığı altında toplanır. Bunlardan nesne, durum eklerinden -i ekini, dolaylı tümleçler ise, -e, -de -den durum eklerini alır. Yüklemle doğrudan ilgili olan nesnedir, -e, -de, -den durum eklerini alan tümleçler yüklemle dolaylı olarak ilgili olduklarından bunlara dolay­lı tümleçler veya yer tamlayıcıları denir.

Dolaylı tümleçler yalnızca yüklem durumundaki fiilin değil, cümledeki çe­kimli fiillerin, fiilimsilerin (mastarlar, zarf – fiiller ve sıfat – fiiller) anlamlarını yer, açısından tamamlayan kelimeler veya kelime gruplarıdır.

Bazı gramerciler, dolaylı tümleçlere, ağır basan yer bildirme özelliklerinden dolayı yer tamlayıcısı adını verirler, -de bulunma durumu eki almış tümleçlere bu terim daha uygun düşer. Biz okul kitaplarında da kullanıldığını göz önüne alarak dolaylı tümleç terimine de yer verdik.

Cümlede ister zamir, ister isim, ister sıfat olsun genellikle dolaylı tümleç olabi­lir. Fiillerin isimleştirilmiş şekilleri de cümlede dolaylı tümleç durumunda bulunur. Doktor bize geldi. Şu yaşlıdan sor. iş olacağına vanr örneklerinde görüldüğü gibi -e yönelme durumu eki biz zamirine, -a yönelme durumu eki – acak ekiyle isimleş­tirilmiş olmak fiiline ve yaşlı sıfatına gelerek birer dolaylı tümleç yapmıştır.

Dolaylı tümleç yapan eklerden birini alan sıfat, artık isimleşmiş olur. Gemi açıkta seyrediyor.

-a (-e) durum ekiyle kurulmuş tümleçler yüklemin bildirdiği hareketi bölge, mevki, yer, yön ilgisiyle tamamlarlar. Liseye devam ediyorum. Dış kapıya gönde­rildi. Gazetenin başyazarlığına tayin edildi örneklerinde görüldüğü gibi liseye, ka­pıya, başyazarlığa tümleçleri fiillerin bildirdikleri anlamları yer, makam, mevki ba­kımından tamamlamaktadırlar.

Bir süre doğuya daha sonra da kuzeye yönelmiş örneklerinde -e yönelme durumu ekini almış tümleç yüklemin anlamını hangi özelliklerle tamamlamak­tadırlar?

● Bu yapıdaki tümleçleri fiile neye, kime ve nereye sorularını sorarak bulabi­liriz. Bahçesine gübre taşıyor (nereye?) Öğrencilerine bakıyor (kimlere?) Tablola­ra dalmış (neye?)

-a (-e) durum eki edatlara bağlanarak zarf görevinde, kullanılır ve edatlı tümleçler yapar. Ayaklar masaya doğru uzanmıştı. İşi öğlene kadar bitireceğim. Bu durumda masaya doğru ve öğlene kadar zarf tümleci görevindedir.

-de (~te) durum ekini almış tümleçler bir yerde bir durumda bulunma bildi­rir. Kapının önünde toplandılar. Kahvede lafa daldık. Sokaklarda bir düzen, bir temizlik göze çarpıyordu.

Cümlede -de (-te) durum ekiyle kullanılan tümleçler bazen “zaman” ilgisiy­le yüklemi veya fiilimsiyi tamamlar. O sırada karşımıza bir görevli çıktı. Bu du­rumda o sırada zarftır.

● Bu tümleçleri nerede, nede, kimde sorularıyla tespit etmek mümkündür. Gölde balık avladı, (nerede?) Yarışmada birinci oldu. (nede?) Dayı/arında kaldı. (kimde?)

-den (-ten) durum ekini almış tümleçler yüklemin veya fiilimsinin anlamını “yer ve yön” açısından tamamlarlar. Bu durumda tümleç “başlangıç” veya “çıkış yeri” ilgisiyle fiillere bağlanır. Bu sebeple bu tümleçlere aynlmalı veya çıkmalı tümleçler adı verilmiştir. Öteden beni susturmak isteyenler oldu. Böylece saade­tin eşiğinden uzaklaşır. Bir çobanın arkasından giden koyunlar gibi peşime takı­lırdı. Memiş köyden uzaklaşalı iki ay olmuştu.

-den (-ten) durum ekini almış tümleçler yüklemi “sebep” açısından da etki­ler. Bu tümleçler artık birer zarf tümleci görevindedir. Gülmekten, kendimi tuta­madım. Bulvarın ağaçları susuzluktan kuruyacak duruma gelmişti. Rahatsız et­mekten korkuyordu.

● -den (-ten) durum ekiyie kalıplaşmış ve doğrudan zarf olarak kullanılan ani­den, birden, birden bire, kendiliğinden, gönülden, içten, yüzünden gibi örnekler sık kullanılan şekillerdir. Aniden karşıma çıktı.Bu kalıplaşmış biçimler, birer zarf tümlecidir.

● -den (-ten) durum eki bazen -a (-e) yönelme durum ekiyle birlikte birer do­laylı tümleç olarak kullanılır. Bu iki ekin kalıplaştırdığı tümleçler yer ve yön bildi­rir. Ankara’dan İstanbul’a yedi saatte gidilir.

● -den daha biçiminde kalıplaşmış olan ve ziyade, çok, fazla gibi kelimelerle karşılaştırma yapmaya yarayan tümleler, zarf tümleçleri olarak kullanılırlar. Şim­di kulaklarımız, motor seslerini eşek anırmalarından daha çak işitir oldu.

● Aşağıdaki cümlelerde geçen dolaylı tümleçlerin bazıları tırnak içinde tespit edilmiştir. Bunların hangi durum ekiyle kurulmuş tümleçler olduklarını düşün­dükten sonra fiillerin veya fiilimsilerin anlamını hangi yönden tamamladıklannı araştırınız. Hangileri zarf tümlecidir?

Çocuğa “nazar değeceğinden” korkuyorum. “Birden” ümitsizliğe kapıldım. Bu hâle senin “yüzünden düştüm. Hepsi “bir ağızdan” bağrışıyorlardı. Bekir Ça­vuşa verdiğim “söze rağmen kendimi tutamadım, “içlerinden” yalnızca Salih ba­na doğru geldi. Bir gün gene uçaklar “aşağıya” kâğıtlar atmaya başladılar. Sakın “bize karşı” harekete kalkışmayın. “Sokakta” değil, “evde” bekliyoruz.

“Onların nazarında” ben sevimsiz bir misafirdim. Elimin tersi ile “suratına” bir tokat aşketmek isterdim. Bir ara “yanımdan” kalkıp gitmek istedi. “Kolundan” tutup oturttum. 0, top seslerinin ‘yirmi beş, otuz kilometre öteden” geldiği anda bile “zafere” inanıyordu. Benim selâmımı “kendilerine” ulaştır. Sözünü “burada” kesiyor “Size” gıyabî olarak pek büyük saygısı var Benim ise onun iyiliğini “söy­lememe” dilim varmaz. Ben de bunları “hanımefendilere” anlatırım. “Nezahet’e” sorunuz “size” anlatsın. Başhekim yeniden” kalkıp gelenlerin arasına katıldı. Da­ha “uzaklarda” aradı. Ne dediği “hatırımda” değil. Başımı kaldırıp kuş “nereye” kondu diye baktım. “Buradan” tek tuk araba geçer

● -e, -de, -den eklerini almış tümleçler bazen cümlede doğrudan yüklem du­rumunda bulunurlar. Bu cümleler isim cümleleridir. Yargının üzerinde toplandığı bu kelimeler artık birer dolaylı tümleç değil, doğrudan yüklem olarak değerlendi­rilir. Bu sitemlerim sanadır. Ölümü kalp krizindenmiş. Evimiz cadde üzerindedir.

|~» Cümlenin Öğeleri«~|

  1. kübra
    19 Eki, 2016 - 21.11 | #1

    Bence cok iyi bir aciklama olmus saolun varolun konuyu daha iyi kavramama yardinci oldunuz allah ne muradiniz varsa versin

Yorum yaz!

UYARI: Lütfen doğru ve güzel bir Türkçe ile hakaret etmeden yorum yapınız.
  Yukarı çık!